CEHRİ

 

Latince Adı: Rhamnus petiolaris

Yetiştiği Bölgeler: Konya ve Kayseri

CEHRİ (Rhamnus petiolaris)

Rhammıs petiolaris Boiss. (Rhamnaceae) türünün yeşil İken toplanıp kurutulmuş meyvalandır. Bu tür 3 m kadar yükselebilen dikenli bir ağaççıktır. Kışın yapraklarını döker. Meyvalar 6-7 mm çapında, esmer yeşil renkli, tüysüz ve iç kısmı parlak san renkli taneler halindedir. Orta Anadolu bölgesinde yaygın olup eskiden bilhassa Ankara, Kayseri, Antep ve Maraş bölgelerinde yetiştirilirdi. Halen kültürü yapılmamakla beraber, eskiden kalmış kültür bakiyelerine, tarla kenarlarında sık olarak rastlanmaktadır. Cehrinin doğal yetişme alanı, coğrafi bakımdan uygun koşullara sahip İç Anadolu stepleri olmakla beraber, bitkinin üretimi bu sahanın dışına taşmıştır.

Tchihatcheff'in de işaret ettiği gibi, Konya-Kayseri arasındaki volkanik III. Zaman arazisi, cehri bitkisinin en fazla geliştiği kesimdir. Bu alan kuzeyde Boyabat güneyde Maraş-Gaziantep'e kadar uzanır, batıda Afyon-Uşak (birkaç yerde daha batıya doğru), doğuda Elazığ çevresine ilerler. Bu sınırlar içinde bitki, volkanikarazi üzerinde kümelenmiş durumdadır. 19. yüzyıl sonlarında

yayımlanmış bir eserde cehrinin 'Konya vilayetinin Niğde, Ereğli, Konya, Karaman, Akşehir, Karapınar kazalarında ve Ankara Vilayeti nin Kayseri, Ürgüp, Nevşehir, Ankara kazalarında ve Halep Vilayeti nin Ayıntab (Gaziantep) Kazası nda ve Sivas Vilayeti nin Amasya, Çorum, Lâdik, Köprü (Vezirköprü), Mecitözü, Erbaa, Zile, Tokat kazalarında ve Kastamonu Vilayeti nin Boyabat, İskilip kazalarında çok olarak yetiştiği kaydedilmektedir.

Dış görünüş: 6-7 mm çapında, dış yüzü esmer yeşil, içi parlak sarı renkli, kokusuz ve lezzetsiz tanelerdir. Anadoluda iyi kaliteli Cehri Kayseri bölgesinde elde edilmektedir. İhracat bilhassa İzmir ve Samsun limanlarından Amerika, Fransa ve İngiltereye yapılırdı.19'uncu yüzyılın ortalarında Anadoluda elde edilen Cehri miktarı yaklaşık 10.000 ton civarına erişiyordu . Bugün Anadoluda Cehri ekimi yapılmamaktadır. Sınırlı olan tüketim, eski kültür bakiyelerinden karşılanmaktadır.

Avrupada yetişen R. infectoriııs L. ile R. tincto-riııs Waldst. et,Kit. türlerinden elde edilen meyvalar da eskiden boyar madde olarak kullanılmıştır. Bugün ticarette yalnız Anadoludan elde edilen ürün bulunmaktadır.

Diğer isimler:Boyacıdikeni, Cehnİ. Cehre, Cehri.

Anadoluda 20'den fazla Rhammıs türü bulunmaktadır. Bunlardan bazılarının meyva ve kabukları tedavi alanında kullanılır. Genellikle müshil bir etkiye sahiptirler. Anadoluda yetişen türlerin ekserisi antrasen ve flavon türevleri yönünden incelenmemiştir.

Bileşim: Sabit yağ, antrasen ve flavon türevleri taşımaktadır. Kayseri bölgesinde yetişen bitkilerin meyvalarında %

4 sabit yağ ve % 0.08-0.15 arasında serbest antrasen türevi bulunduğu saptanmıştır. En önemli flavon türevi

ksantoramnin'dir.

 

Etki ve kullanılış: Meyvaları eskiden müshil olarak kullanılırdı. Halen bu şekilde kullanılışı terkedilmiştir. Taşıdığı san renkli boyar madde (ksantoramnin) nedeniyle eskiden beri kumaş (ipekli kumaşlar, yazma, yün) ve yağların boyanmasında kullanılmaktadır. Taşıdığı az miktarda antrasen türevi nedeniyle son yıllarda bazı Avrupa ülkelerinde gıda maddelerinin boyanmasında kullanılışı yasaklanmıştır.